Cała wiedza w internetowej sieci 08:41 28 października 2020 ☰ do pełnego menu Wysoki kontrast A- A A+ dostępność

Różne odcienie partycypacji NGO. Jak wybrać najlepszą drogę do założonego celu?

2020-07-23 Organizacje pozarządowe reprezentują interesy różnych grup i środowisk społecznych, są emanacją i głosem oddolnej aktywności mieszkańców, toteż wybierają różne metody dochodzenia do obranego celu, w tym udziału w procesie stanowienia lub stosowana prawa.

RÓŻNE ODCIENIE PARTYCYPACJI PUBLICZNEJ NGO


Zanim powiemy o formach, jakie może przybrać partycypacja NGO w procesie stanowienia prawa, przyjrzyjmy się funkcjom, które mogą spełniać organizacje pozarządowe. Przynajmniej z perspektywy działań partycypacyjnych.

    Stosowane przez NGO i ciągle udoskonalane formy prawne partycypacji wynikają bowiem w istocie z założeń przyjętych przez organizację i organy władzy publicznej.


wstaw
Źródło: opracowanie własne.
    
    Organizacje reprezentują interesy różnych grup i środowisk społecznych, są emanacją i głosem oddolnej aktywności mieszkańców, toteż wybierają różne metody dochodzenia do obranego celu, w tym udziału w procesie stanowienia lub stosowana prawa.
   
   Czy Państwa organizacja pełni przede wszystkim funkcję strażniczą, reprezentacyjną (rzeczniczą), a może ekspercką?

NGO JAKO STRAŻNIK PROCESU

    Organizacja, którą zwyczajowo nazywa się z j. angielskiego "watchdog", monitoruje i nagłaśnia w przestrzeni publicznej działania prawodawcy, instytucji publicznych lub innych podmiotów (np. dużych firm), które wywierają wpływ na sprawy publiczne – w ogóle, bądź w określonym wycinku rzeczywistości. Początki działań strażniczych NGO w Polsce łączą się z monitorowaniem przestrzegania praw człowieka i z ekologią. Na przykład pierwszą organizacją, która prowadziła działania o charakterze strażniczym w zakresie ochrony środowiska naturalnego był Polski Klub Ekologiczny.
   
    Zasadniczym celem takich organizacji nie jest wprowadzanie konkretnych rozwiązań legislacyjnych, lecz urealnianie postawy poszanowania dla prawa. Dlatego organizacje strażnicze monitorują transparentność i zgodność działań instytucji z obowiązującymi procedurami. Ponadto w orbicie zainteresowania takich organizacji jest promocja wśród obywateli, urzędników i osób sprawujących władzę stosowania takich form, jak inicjatywa obywatelska, konsultacje publiczne ustaw czy referenda.
   
    Wśród korzyści związanych z działaniami strażniczymi należy wymienić:    

•    informowanie opinii publicznej o działaniach i powiązaniach wpływających na sferę publiczną - oddawanie ich pod osąd społeczny;
•    stały monitoring poprawności i przejrzystości procedur oraz innych działań podejmowanych przez organy władzy i administracji publicznej, także osoby publiczne;
•    wpływ na transparentność procesu stanowienia prawa;
•    wzrost świadomości prawnej społeczeństwa;
•    usprawnienie procesu tworzenia i stosowania prawa;
•    większe i bardziej świadome zaangażowanie obywateli w życie publiczne.

FUNKCJA RZECZNICZA NGO

    Wspomniana inicjatywa obywatelska, konsultacje publiczne ustaw czy referenda to istotne narzędzia dla organizacji reprezentacyjnych (rzeczniczych). Niejednokrotnie organizacje pozarządowe koncentrują wokół swoich działań obywateli zainteresowanych daną problematyką czy wręcz całe grupy i środowiska społeczne, zawodowe lub lokalne (np. osób niepełnosprawnych, mieszkańców danej gminy, naukowców, przedsiębiorców - zwłaszcza z tej samej branży).
   
    Jeżeli takie zbiorowości posiadają swoje problemy lub aspiracje (a zwykle je posiadają), NGO często zostają ich reprezentantami, formułując i dążąc do realizacji postulatów danej grupy/ środowiska. W tym celu organizacje promują określone wartości, sygnalizują problemy społeczne i występują wobec instytucji publicznych z propozycjami. Rzecznictwo może polegać na proponowaniu lub wspólnym wypracowywaniu systemowych rozwiązań legislacyjnych, jak również na edukacji obywatelskiej, gdy celem jest zmiana postaw lub zachowań społecznych.
   
    W przypadku organizacji rzeczniczych i strażniczych, wartym rozważenia narzędziem jest tworzenie porozumień, federacji i sieci skupiających NGO z danej tematyki lub obszaru.

    Warto zauważyć, że funkcja reprezentacyjna może nie tylko łączyć, ale również dzielić NGO, kiedy występują one w imieniu trudnych do pogodzenia lub wręcz przeciwstawnych wartości.
   
    Korzyści wynikające ze sprawowania funkcji reprezentacyjnej:

•    dbanie o interesy i potrzeby reprezentowanej grupy/środowiska, nierzadko marginalizowanego lub wykluczanego;
•    ukazanie szerszemu gronu odbiorców danego problemu i rozwiązania z perspektywy osób/środowisk marginalizowanych i dyskryminowanych;
•    wzrost świadomości (i empatii) społeczeństwa w danej tematyce;
•    wypracowywanie partnerskich relacji z grupami społecznymi/środowiskiem, którego
ma dotyczyć dane rozwiązanie prawne;
•    większe i bardziej świadome zaangażowanie obywateli w życie publiczne.

FUNKCJA EKSPERCKA

    Organizacje równie często, co reprezentacją określonych zbiorowości, mogą zajmować się mniej lub bardziej wąskimi dziedzinami życia społecznego. Za przykład mogą posłużyć organizacje/towarzystwa naukowe i zawodowe, które łączą praktykę i wiedzę teoretyczną z danej tematyki. Tego rodzaju wyspecjalizowany think tank staje się - jeżeli nie inicjatorem - to bardzo cennym partnerem w działaniach partycypacyjnych, przygotowując konkretne propozycje (ulepszeń) rozwiązań prawodawczych w zakresie danego aspektu życia.
   
    Do korzyści z pełnienia funkcji eksperckiej należą:

•    tworzenie źródła fachowych informacji/bazy dobrych praktyk, know how, które wynikają przede wszystkim z praktyki;
•    łączenie wiedzy teoretycznej z doświadczeniem, nierzadko w wąskiej specjalności;
•    zwrócenie uwagi na różne konsekwencje danego rozwiązania;
•    proponowanie konkretnych rozwiązań stosowanych już w danej organizacji;
•    pomoc w tworzeniu i wdrażaniu innowacyjnych rozwiązań;
•    większe i bardziej świadome zaangażowanie obywateli w życie publiczne.

PARTYCYPACJA PUBLICZNA CZY SPOŁECZNA?

    Nie ma jednej, powszechnie podzielanej definicji partycypacji. Co więcej, w wielu opracowaniach na ten temat używa się niemal zamiennie takich pojęć jak: partycypacja obywatelska, społeczna, pozarządowa (NGO)… Dowodzi to tego, z jak bardzo złożonym zjawiskiem mamy do czynienia. W dodatku ze zjawiskiem, które jak niemal każdy aspekt życia społecznego podlega ciągłym przemianom. Skoro znamy już przebieg procesu legislacyjnego w Polsce, spróbujmy ustalić, w jaki sposób organizacje pozarządowe mogą w nim uczestniczyć czyli… partycypować.
   
    Sama partycypacja to mniej lub bardziej bezpośrednie uczestnictwo w życiu społecznym, publicznym, politycznym .
   
    Równie często, co używaną wymiennie siatkę pewnych pojęć, spotykamy typologię zjawiska partycypacji na partycypację indywidualną, społeczną, publiczną i polityczną.
   
    Partycypacja indywidualna  - to aktywność jednostki (osoby fizycznej, człowieka), która przejawia się w jej codziennych wyborach, postawach, zachowaniach i działaniach, jakie podejmowane są w celu wyrażania swoich oczekiwań wobec społeczeństwa, w których jednostka chce społecznie funkcjonować. Przykładem może być zaangażowanie w ruchy społeczne, zarówno niesformalizowane, jak i zarejestrowane organizacje pozarządowe.
   
    Partycypacja społeczna  (inaczej zwana horyzontalną lub wspólnotową) - to udział jednostek w działaniach zbiorowych podejmowanych w społecznościach, do których przynależą lub w których żyją na co dzień. W niektórych ujęciach to także udział mieszkańców w zarządzaniu sprawami społeczności terytorialnej, do której należą. Mowa o angażowaniu się w życie swojej dzielnicy, sołectwa, miasta, gminy… np. poprzez udział w zebraniach mieszkańców, rad sołeckich oraz innych ciał/podmiotów dialogu obywatelskiego i społecznego.
   
    Partycypacja polityczna  to wszelka dobrowolna aktywność w sferze polityki, poprzez którą jednostki bądź grupy społeczne chcą wpływać na wybór rządzących lub rezultaty działań politycznych. Typowymi przejawami partycypacji politycznej są zakładanie lub przynależność do partii politycznych, uczestnictwo w wyborach jako osoba głosująca lub kandydat na dane stanowisko, udział w referendach, ale również nieposłuszeństwo obywatelskie, strajki i demonstracje.
   
    Partycypacja publiczna  to zaangażowanie jednostki w działanie struktur i instytucji demokratycznego państwa, którego celem jest tworzenie efektywnego systemu zaspokajania potrzeb społecznych (zadania publiczne muszą odpowiadać potrzebom społecznym, a partycypacja ułatwia dobór zadań i metod, które odzwierciedlają oczekiwania społeczne) oraz uzyskanie społecznej akceptacji i zaufania obywateli dla działań władz publicznych.
   
    Bardziej szczegółowa definicja stanowi, że partycypacja publiczna to proces deliberacji, w którym obywatele zainteresowani i ci, których sprawa dotyczy, grupy obywateli, organizacje pozarządowe i administracja publiczna, są zaangażowani w tworzenie polityki publicznej, zanim zapadnie decyzja polityczna .
   
    Ten syntetyczny przegląd definicji ponownie i dobitnie ilustruje, na ile złożonym tematem jest partycypacja (publiczna NGO). Oczywiście podane pojęcia nie wyczerpują tematu, a ponadto często się przenikają. Na przykład lobbing i organizowanie referendum lokalnego przez organizację pozarządową stanowi przykład zarówno partycypacji politycznej, jak i publicznej. W obu przypadkach organizacja dąży do zmiany stanu prawnego.
   
    Ta różnorodność przekłada się z kolei na bogate spektrum dostępnych instrumentów partycypacyjnych przewidzianych wprost w przepisach bądź wypracowanych w praktyce. W pierwszej kolejności z działaniami partycypacyjnymi są kojarzone lobbing i konsultacje publiczne. To jednak zdecydowanie nie wszystkie formy…
    
FORMY PARTYCYPACJI PUBLICZNEJ

    Zasadniczo partycypacja publiczna (community participation) przejawia się w stosowaniu procedur i metod konsultacyjno-deliberatywnych. Stosowne regulacje prawne są przewidziane w Kodeksie postępowania administracyjnego oraz wielu ustawach szczegółowych. Na poniższym diagramie zgrupowano najważniejsze i najczęściej stosowane formy partycypacji publicznej.

wstaw

Źródło: opracowanie własne.

Nie jest to wyliczenie zamknięte. Podane przykładowo formy partycypacji podlegają przemianom w toku ich stosowania bądź… wskutek ich niestosowania. Na przykład w miejsce lub obok rad działalności pożytku publicznego powołuje się działające stale lub ad hoc obywatelskie komitety doradcze i grupy fokusowe. Konsultacje publiczne/społeczne mogą zostać poprzedzone badaniem opinii publicznej czy konferencją. Poszczególne formy partycypacji publicznej zostaną przybliżone w innych materiałach.

    Organizacje pozarządowe nie są zobowiązane, aby stosować wszystkie z możliwych form partycypacji. Narzędzie trzeba dobrać do swoich celów i możliwości. Prowadzenie działań partycypacyjnych nie jest zadaniem prostym, ale bardzo istotnym z punktu widzenia społeczeństwa obywatelskiego. Im większy będzie wkład nas, jako obywateli w budowanie naszej wspólnej rzeczywistości, również prawnej, tym wyższe będzie poczucie odpowiedzialności i zadowolenia z funkcjonowania naszego państwa.

PARTYCYPACJA - WYBÓR NAJWAŻNIEJSZYCH AKTÓW PRAWNYCH

•    Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.);
•    Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz.U. z 2016 r., poz. 1817 z późn. zm.);
•    Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 211/2011 z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie inicjatywy obywatelskiej (Dz. Urz. UE L Nr 65, s. 1);
•    Ustawa z dnia 24 czerwca 1999 r. o wykonywaniu inicjatywy ustawodawczej przez obywateli (Dz.U. Nr 62, poz. 688 z późn. zm.);
•    Ustawa z dnia 11 lipca 2014 r. o petycjach (Dz.U. z 2017 r., poz. 1123 z późn. zm.);
•    Ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. 1960 nr 30 poz. 168 z późn. zm.);
•    Uchwała nr 190 Rady Ministrów z dnia 29 października 2013 r. – Regulamin pracy Rady Ministrów (M.P. 2013 poz. 979 z późn. zm.);
•    Ustawa z 15 września 2000 roku o referendum lokalnym (Dz.U. 2000 nr 88 poz. 985 z późn. zm);
•    Ustawa z 6 lipca 2001 roku o Trójstronnej Komisji do Spraw Społeczno-Gospodarczych i wojewódzkich komisjach dialogu społecznego (Dz.U. z 2001 r., Nr 100, poz. 1080 z poźn. zm).
•    Ustawa z 3 października 2008 roku o udostępnianiu informacji o środowisku i jego ochronie, udziale społeczeństwa w ochronie środowiska oraz o ocenach oddziaływania na środowisko (Dz.U. 2008 nr 199 poz. 1227 z późn. zm.);
•    Europejska Karta Samorządu Terytorialnego, sporządzona w Strasburgu dnia 15 października 1985 roku (Dz.U. z 1994 r.,  Nr 124, poz. 607).
•    Ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (Dz.U. 2001 nr 112 poz. 1198 z późn. zm.);
•    Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym (Dz. U. 1990 Nr 16 poz. 95 z późn zm.)
•    Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie powiatowym (Dz.U. 1998 nr 91 poz. 578 z późn. zm.);
•    Ustawa z dnia 5 czerwca 1998 r. o samorządzie województwa (Dz.U. 1998 nr 91 poz. 576 z późn. zm.).

Mariusz Kusion


Wiadomości

Wspólnie na rzecz stanowienia prawa. Zapraszamy do Akademii SuperGMINY przedstawicieli NGO Działalność naszej internetowej platformy edukacyjnej zaczynamy od projektu "Wspólnie na rzecz stanowienia prawa".
NGO w procesie stanowienia prawa. Możliwość partycypacji w działaniach ustawodawczych NGO mogą również partycypować w procesie legislacyjnym na poziomie krajowym, tzn. w stanowieniu ustaw, rozporządzeń czy różnych polityk i programów publicznych.
Standardy Rad Działalności Pożytku Publicznego pełnią rolę edukacyjnego przewodnika Wiele rad działalności pożytku publicznego działa intuicyjnie, jak mówią niektórzy ich przedstawiciele – na czuja. Przygotowanie standardów porządkujących pracę rad stało się więc koniecznością.